PARA NEDİR, NE İŞE YARAR VE DÜNYADA NE KADAR DOLAŞIMDA PARA VAR?

Bildiğiniz gibi para, herhangi bir ekonomik sistemde en temel metadır. Paraya sahip olanların genel olarak güce, tercih yapma yeteneğine ve rahatlığa sahip olduğu bilinen bir gerçektir. Ancak dünyadaki toplam paranın ne kadar olduğunu hesap etmek çok kolay değildir.

Bu hesabı yaparken şu anda para yerine geçebilen ve/veya paraya çevrilme yeteneğine sahip olan her türü dikkate almamız gerekir. Yani para dediğimiz zaman; sadece fiziksel banknotlar ve madeni paralar değil, kripto para birimleri, yatırımlar ve sanal türevler gibi bir çok şey aklımıza gelmelidir, çünkü bunlarla da bir şeyler satın alabilir veya güç sahibi olabilirsiniz. Paranın bu kadar fazla çeşidinin olması, dünyadaki toplam para miktarını belirlemeyi hayli zorlaştırmaktadır. Ancak devletlerin merkez bankası kayıtları ve piyasa yönetimi deklarasyonları gibi bazı raporlar bize hesaplama da yardımcı olmaktadır.

Yapılan bir çok çalışmaya göre 2023 yılında dünyada dolaşımdaki toplam para miktarının kabaca 40 trilyon dolar olduğu belirtilmektedir. Merkez Bankaları tarafından dolaşıma çıkarılmış banknotlarla, Darphaneler tarafından dolaşıma çıkarılmış madeni paradan bankaların kasalarında bulunan nakit paranın düşülmesiyle bulunan toplam paraya M0 (Money/Para Sıfır) tanımlaması yapılmaktadır ve buna “dar” para denmektedir. M0 olarak temsil edilen dar para, esasen likit varlıklardır; yani piyasadaki fiziksel paranın dışında tasarruf edilerek vadesiz ve çek hesaplarında muhafaza edilen paranın toplamıdır. Yani para piyasası hesaplarındaki mevduatları da içerir, ama bunlar fiziksel para değildir, dijital işlemler için kullanılabilir. 

Geniş para ise dar para arzının zıttıdır, yani vadeli mevduat hesapları ve diğer likit olmayan finansal varlıkları da kapsar ve teknik olarak M2 ve M3 olmak üzere iki farklı seviyede ölçülür. Yani dijital cüzdanlardaki banka bakiyeleri, değişik vadelerdeki banka mevduatı ve benzeri geri alım anlaşmaları, para piyasası fonu hisseleri, belli sürelerde vadesi gelen borç senetleri gibi paralar da buna dahildir. Geniş para olarak dünyada toplam para miktarı ise 90,4 trilyon doların üzerinde olduğu hesap edilmiştir.

Saygın bir kurum olan Federal Financial Analytics kuruluşuna göre ise dünya ekonomisindeki geniş paranın çoğu aslında banka kasalarında tutulan nakit değildir. Çünkü dijital kayıtlardaki banka bakiyeleri ile insanların bankalara yatırdığı paraları, bankalar daha sonra kişi ve şirketlere tekrar ödünç vermektedirler. Dolayısıyla geniş para, dar paraları ve bir değişim aracı olarak hizmet veren daha az likit parayı içerir.

Öte yandan yatırımlarda, kripto para birimlerinde ve türev işlemlerde tutulan para ise 1,3 katrilyon doların üzerindedir. Tek başına kripto para birimlerinde 2 trilyon doların üzerinde para bulunurken, bir gelir elde etmek için ticari gayrimenkule yapılan yatırımın ise 30 trilyon dolar olduğu hesap edilmiştir. Bu rakamlar diğerleri ile kıyaslandığında önemli bir miktar olmasa da, dünyadaki toplam paraya katkıda bulunurlar. Örneğin lider kripto para Bitcoin, dünyadaki toplam miktara %1'den daha az katkıda bulunmaktadır.

Ancak şunu da bilmek gerekir ki; yatırımlar, türev işlemler ve kripto para birimlerindeki toplam para yaklaşık 95 trilyon dolardır ve bu rakam borsalardaki toplam paradan daha fazladır.

Her ülkenin merkez bankası, o ülkedeki para sistemini düzenlediği için dünya rezerv parasına sahip ABD dahil hiçbir devlet dünyada ne kadar para olduğuna karar veremez. Ancak dünya hegomanı ve dünya rezerv parası sahibi ABD’nin Merkez Bankası Fed’in dünyadaki para arzına etki edebileceği de aşikardır. Merkez bankaları ticari bankaların rezerv olarak sahip olması gereken mevduat miktarını ve bu bankaların kredi için belirlediği faiz oranlarını artırabilir veya azaltabilirler. Böylelikle merkez bankalarının daha yüksek bir faiz oranı uygulaması, insanları kredi almaktan caydırarak piyasadaki para arzını olumsuz etkiler. Ayrıca, ABD Merkez Bankası piyasaya her zaman nakit enjekte ederek para arzına etki edebilir.

Görüldüğü gibi dünyada ne kadar para olduğu sorusuna net bir cevap veremiyoruz. Çünkü piyasada bulunan para sürekli hareket eder. Sadece merkez bankaları değil örneğin dünyadaki herhangi bir ticari banka kredi verdiğinde, piyasadaki para arzı artar ve kredinin geri ödenmesinde ise azalır. Bu nedenle, dünyadaki toplam para miktarına ilişkin son hesaplama ile dolaşımda 40 trilyon ABD doları olduğunu ve bu rakamın sadece dar parayı temsil ettiğini söyleyebiliyoruz.

Gelişmekte olan ülkelerin ekonomilerini istikrara kavuşturmak, karlılığa dönüşen para ile yeni yatırımlar yapmak sonucunda dünyadaki toplam rakamın artacağını da tahmin edebiliriz. Ama şu bir gerçekki dünyadaki para sürekli artış halindedir, bunun nedeni de gerek insanoğlunun yarattığı katma değerdeki artış, gerekse de kapitalizm olgusunun gerçekleridir. Son olarak şu konuyu da hatırlatmakta fayda görüyorum; dünyadaki dolaşımdaki paranın % 90’nının gerçekte olmadığı, sadece banka kayıtlarında kağıt üzerinde olduğunu bilmekte de fayda vardır.

Bunca genel bilgiden sonra ülkemizin para arzı konusunu merak edebileceğiniz düşüncesi ile ve ülkemizde son yıllarda üretmek yerine para basarak para arzını artırdığımız ve neden enflasyonun azdığını görebilmemiz gerekiyor.